چگو نگی طراحی سوا لات
بسمه تعالی
چگونگی طراحی سوالات امتحان
با توجّه به طرح اجرای آزمون های پودمانی جهت تقویت بنیه ی علمی دانش آموزان پایه ی های چهارم و پنجم ابتدایی ، لازم است همکاران گرامی در طراحی سوالات به موارد زیر توجه نمایند : در این آزمون سوالات به دو دسته ، انشایی و عینی تقسیم می شوند و از آنجا که هر پرسش باید مستقیماً یکی از برآیند های یادگیری را اندازه بگیرد ، بنابراین تصمیم گیری در مورد انتخاب نوع پرسش باچگونگی برآیند یادگیری مورد نظر بستگی دارد .مثلاًً در مواردی که اندازه گیری نحوه تنظیم افکار وشرح بیان اندیشه ویا ابتکار وخلاقیت مورد نظر باشد ، از پرسشهای انشایی استفاده می شود .در صورتی که اندازه گیری توانایی دانش آموز در بازشناسی تعاریف درست اصطلاحات از تعاریف غلط مورد توجّه باشد از پرسشهای عینی استفاده می شود .
الف )سوالات عینی واصول مهم تهیه وکاربرد آن
این گونه سوالات را از آن جهت عینی می گویند که نمره گذاری آنها مستقل از نظر وقضاوت شخصی تصحیح کننده انجام می گیرد . یکی دیگر از ویژگیهای این نوع پرسشها این است که آزمایش شونده پاسخ پرسشها راتهیه نمی کند بلکه پاسخ درست هر پرسش هنگام نوشتن آن توسط نویسنده آن تهیه می شود . وظیفه آزمایش شونده آن است که پاسخ درست هر پرسش را از میان گزینه ها ی سوال انتخاب کند .
پرسشهای عینی شامل پرسشهای چند گزینه ای ،صحیح –غلط ، کامل کردنی وجور کردنی است.
پرسشهای کامل کردنی وکوته پاسخ از یک نظر عینی ( چون پاسخ آنها فقط یک کلمه یا یک عبارت مشخص است بنابراین از نظر نمره گذاری عینی است . امّا چون پاسخهای آن را دانش آموز می نویسد همانند پرسشهای انشایی است.
نکاتی که باید در پرسشهای چند گزینه ای رعایت گردد
هرپرسش چند گزینه ای شامل یک متن اصلی است که موضوع پرسش یا موقعیت مسئله مانندی رامطرح می کند وهمچنین دارای چند راه حل یا پاسخ است که آنها را پاسخ پیشنهادی یا گزینه می نامند که از میان گزینه های مطرح شده یکی درست وبقیه غلط است .گزینه درست اصطلاحاً پاسخ کلید وگزینه های غلط پاسخ انحرافی نامیده می شوند . در تهیه سوالات چند گزینه ای لازم است به موارد زیر توجّه شود :
1- متن سوال وگزینه های آن را با بیانی کاملاً ساده ودور از ابهام بنویسید . متن سوال باید مفهوم آن را به طور کامل بیان کند ،به گونه ای که خواننده فقط با خواندن متن سوال مفهوم آن را در یابد .
2- در هرسوال فقط یک موضوع یا یک مطلب بگنجانید . گنجاندن بیش از یک مطلب در هر پرسش این اشکال را دارد که دانش آموز با دانستن قسمتی از پاسخ درست را پیدا کند ویا از ترس نمره منفی ممکن است آن را بی جواب بگذارد . مانند: اگر طول وعرض زمین مستطیل شکلی به ترتیب برابر 10و8متر باشد محیط ومساحت آن به ترتیب برابر است با :
الف) 36متر و80مترمربع ب) 18مترو40مترمربع
ج) 80مترو36مترمربع د ) 40 متر و18متر مربع
در این سوال اگر دانش آموزی فقط روش محاسبه مساحت یا محیط مستطیل را بداند پاسخ درست را انتخاب خواهد کرد بی آنکه پاسخ قسمت دیگر سوال را بداند .
3- سعی کنید تمام مطالب لازم را در متن اصلی پرسش بگنجانید واز تکرار مطالب مشترک در گزینه ها خودداری نمایید .
4- از طرح پرسشهای گول زننده وگمراه کننده بپرهیزید
5- هر سوال را کاملاً مستقل از سوالات دیگر بنویسید . بدین معنا که شرط لازم برای یافتن هیچ پرسشی ،پیداکردن پاسخ پرسشهای دیگر نباشد .
6- سوالات طوری نوشته شود که پاسخ درست هیچ یک از پرسشهای آن از روی متن ویا گزینه های پرسشهای دیگر مستقیماً یا به طور ضمنی استنباط نشود .
7- سعی کنید حتی الا مکان متن سوال را به صورت جمله مثبت بنویسید واز بکار بردن ادوات یا افعال منفی در متن اصلی خودداری کنید .
8- سوالات آزمون را عیناً با عبارات متن کتاب وبه صورت کلیشه ای ننویسید چون موجب می شود دانش آموزان به آموزش طوطی وار عادت کنند.
9- سوالها را طوری بنویسید که در هرسوال فقط یکی از گزینه ها پاسخ درست ویا صحیح ترین پاسخ باشد درضمن هریک از پاسخهای انحرافی نیز باید به اندازه گزینه صحیح ، توجه دانش آموزان بی اطلاع از موضوع را به خود جلب نماید .
10- هریک از گزینه ها طوری نوشته شود که از نظر مفهوم ونکات دستوری، کامل کننده متن سوال باشد
11- سوالها طوری نوشته شود که گزینه انحرافی آن ازنظر معنا ومفهوم مترادف یکدیگر نباشند زیرا اگر دو گزینه انحرافی در یک پرسش چهار گزینه ای معنای یکسانی داشته باشند ،چنین پرسشی به صورت یک پرسش سه گزینه ای در می آید .
12- عبارتهایی مانند " همه موارد " ویا "هیچکدام" به عنوان گزینه سوال بکار نبرید. زیرا اولاً این عبارات متن سوال را از نظر مفهوم ودستور زبان کامل نمی کنند . ثانیاً اگر در یک پرسش چهار گزینه ای " همه موارد" به عنوان گزینه درست بکار رود دانش آموزی که درستی دوگزینه را بداند بدون آگاهی از صحت گزینه سوم پاسخ درست سوال را پیدا خواهد کرد .همچنین اگر دانش آموزی به غلط بودن یکی از گزینه های انحرافی پی ببرد فوراً گزینه مه موارد را کنارخواهد گذاشت .
سوالات از نوع صحیح -غلط
پرسش صحیح –غلط در واقع نوعی پرسش چند گزینه ای است با این تفاوت که فقط دو گزینه دارد در این گونه پرسشها باید توجه داشت که در همه موارد به طور قطع ویقین درست یا غلط باشند.پرسش صحیح وغلط برای یافتن مفاهیم غلطی که در بعضی زمینه ها در ذهن دانش آموزان ایجاد شده است همچنین برای اندازه گیری توانایی آنان در تعریف اصطلاحات وبرخی اصول ومفاهیم ومحاسبات ساده بکار می رود. امّا برای اندازه گیری هدفهای مهمتر آموزشی مانند استدلال ،درک روابط ، تجزیه وتحلیل مطالب و....مناسب است.
این پرسشها را می توان به دوصورت تهیه کرد :
|
|
|
|
الف) درنوع اول متن سوال به صورت یک جمله کامل ومثبت بیان می شود و آزمایش دهنده باید صحیح و غلط بودن آن را تشخیص می دهد .بطور مثال :
به بلند ترین جای کوه قلّه می گویند . صحیح غلط
ب) در نوع دوم متن سوال را به صورتی که در نوع اول گفته شد می نویسند وزیر یکی از کلمات وعبارات مهم آن که درست وغلط بودن سوال به آن بستگی دارد خط می کشند با این تفاوت که آزمایش شونده علاوه بر تشخیص درست وغلط بودن سوال ،در صورتی که تشخیص دهد سوال غلط است باید به جای کلمه یا عبارتی که زیر آن خط کشیده شده است ، کلمه یا عبارت درستی را که مفهوم جمله را تصحیح می کند بنویسد .مثال:
بلندترین قلّه رشته کوه البرز ،دنا است صحیح غلط .............
پرسشهای جور کردنی
پرسش جور کردنی نیز نوعی پرسش چند گزینه ای است ،با این تفاوت که چند سوال دربرابر چند پاسخ قرار می گیرد وآزمایش شونده باید تعیین کند کدام پاسخ به کدام سوال مربوط است . در نوشتن پرسشهای جور کردنی باید به موارد زیر توجه کرد :
1- تعداد پاسخها بیش از سوالات باشد . زیرا در غیر این صورت مثلاً تنها با دانستن پاسخ چهار سوال از 5 سوال پاسخ پرسش پنجم خود به خود معلوم می شود .
2- سوالها وپاسخها باید حتی المقدور کوتاه وخلاتصه نوشته شوند .
3- پرسشها وپاسخها باید طوری نوشته شوند که ترتیب قرار گرفتن هر پاسخ با توجه به ترتیب سوالها به طور تصادفی ونا منظم باشد .
4- سوالات وپاسخها ی مربوط به هر پرسش باید با یکدیگر متجانس باشند در غیر این صورت با توجه به عدم تجانس بین پرسشها وپاسخها واز طریق مقایسه آنها ، حتّی بدون داشتن اطلاعات کافی در مورد سوالات پاسخ هرسوال به آسانی مشخص می شود .
5- طرز جور کردن پاسخها باید در دستورالعمل آزمون به روشنی توضیح داده شود .همچنین اگر پاسخی را چند بار می توان به کار برد باید در دستورالعمل آزمون ذکر گردد.
پرسشهای کامل کردنی ( تکمیلی )
هر پرسش کامل کردنی شامل یک جمله است که یک کلمه ویا یک عبارت کوتاه آن حذف شده باشد وآزمایش شونده باید کلمه یا بارت مورد نظر را در جای خالی جمله بنویسد . مانند :
از جاری شدن آب بر روی زمین ............به جود می آید.
در نوشتن اینگونه سوالات موارد زیر باید مذّنظر قرار گیرد :
1- کلمه یا عبارتی که حذف می شود از ارکان ومفاهیم مهم جمله باشد .
2- در هر سوال نباید بیش از یک جای خالی گذاشته شود چون موجب ابهام وپیچیدگی سوال می شود .
3- برای جلوگیری از ابهام وپیچیدگی سوال بهتر است جای خالی به جای آنکه در ابتدای جمله باشد ، در وسط یا آخر جمله باشد .
4- مفهوم هر جمله باید فقط با یک کلمه ویا عبارت کاملاً مشخص تکمیل شود سوال نباید دارای پاسخهای متعدد ودرجات مختلف صحت باشد .
5- اگر کلمه حذف شده در یک جمله به صورت عدداست ،باید مقیاس آن عدد نوشته شود مانند :
ارتفاع قلّه دماوند ..............متر است.
پرسشهای کوتاه پاسخ
اگر پرسش کامل کردنی به صورت یک جمله سوالی نوشته شود ،که آزمایش شونده پاسخ آن را تهیه نماید ،در این صورت آن را سوال کوتاه پاسخ می نامند .
به طور کلی پرسشهای کوته پاسخ برای اندازه گیری همان رفتارهایی به کار می رود که در مورد سوالات کامل کردنی گفته شد ودر نوشتن آنها نیز باید تقریباً همان اصولی را رعایت کرد که در مورد سایر انواع پرسشها به ویژه پرسشهای انشایی به کار می رود. مانند : به بالا ترین نقطه کوه چه می گویند ؟
ب) سوالات انشایی واصول نوشتن آنها
در سوالات انشایی دانش آموز باید اطلاعات را به یاد آورد ،آنها را منظم کند ، وسازمان بخشد وبنویسد . سوالات انشایی برای اندازه گیری برایندهای پیچیده تر یادگیری مانند ترکیب ، ارزشیابی تنظیم فکر سازمان دادن ،تلفیق کردن وبسط دادن مطالب بکار برد.
سوالات انشایی معمولاً به دو صورت تهیه می شوند که به شرح زیر می باشند :
1- سوالات انشایی کنترل شده یا محدود پاسخ است که در این گونه سوالات آزادی عمل آزمایش شونده باید پاسخ سوال را بر مبنای الگوی تعیین شده از طرف نویسنده سوال تعیین کند . بدین معنا که پاسخ خود را به موارد ومطالب مشخص ومعین محدود سازد .سوال زیر نمونه ای از سوالات کنترل شده می باشد : " برای نگهداری مواد غذایی از عواملی مانند گرما ، سرما ،خشک کردن ومواد شیمیایی استفاده می شود تو ضیح دهید هریک از این عوامل چگونه از رشد ونمو موجوداتی که سبب فساد مواد غذایی می شود ،جلوگیری می کند .در مورد نوع غذایی که با هریک از روشهای بالا نگهداری می شود یک مثال بیاورید . طول پاسخ شما تقریباً 15سطر باشد وقت پاسخ دادن شما به این سوال 15 دقیقه است ."
2- پرسشهای انشایی باز پاسخ : که برای اندازه گیری مهارتهای عالی ذهن مانند آفرینندگی وارزشیابی ، موثرتر از پرسشهای انشایی کنترل شده است . به طور مثال سوال زیر نمونه ای از اندازه گیری مهارت آفرینندگی یا ترکیب می باشد : اگر شما یک کشاورز بودید ،برای اینکه محصول بیشتر وبهتری داشته با شید چه کار هایی انجام می دادید ؟ برای این کارها دلیل بیاورید .
چه اصولی باید در تهیه سوالات انشایی رعایت گردد
1- قبل ازنوشتن هر پرسش باید اعمال ذهنی که می خواهید اندازه بگیرید به دقت مشخص کنید وآنگاه سوال را بنویسید.
2- سوالات انشایی با ید کاملاً واضح ودور از ابهام نوشته شود به طور مثال سوال زیر نمونه ای از سوال نامناسب ومبهم می باشد
" رودهای ایران را شرح دهید " در این سوال معلوم نیست که در مورد رودهای ایران چه مطالبی را باید شرح دهند .آیا در مورد طول رودها واینکه از کجا سرچشمه می گیرند وبه کجا می ریزند توضیح بدهند یا در مورد تاثیر رودها در مناطق مختلف کشور یا اصولاً باید مسائلی دیگر را شرح دهند .
3- سوالات انشایی بهتر است برای اندازه گیری مفاهیم عالی تر آموزشی و برآیند های پیچیده تر یادگیری مورد استفاده قرار گیرد بنابراین سوالات باید با عباراتی نظیر "دلیل بیاورید " ،" مقایسه کنید" ،" تجزیه وتحلیل کنید " ، " تفسیر کنید " ، " انتقاد کنید " ،"ارزیابی کنید " ومانند آنها نوشته شوند.
4- از دادن حق انتخاب چند سوال از میان سوالات مطرح شده باید خودداری شود .زیرا نمونه برآیند های یادگیری را از آنچه هست محدودتر می سازد وبرای مقایسه پیشرفت تحصیلی دانش آموزان با یکدیگر امکان مقایسه را محدود می سازد .
چگونگی تنظیم سوالات
1- با توجه به اینکه آزمون دارای سوالات متنوع است ،ابتدا آنها را با توجه به نوع سوالات گروه بندی کنید وهر گروه را به دنبال هم بنویسید
2- در داخل پرسشهای هر گروه سوالاتی را که برآیند یادگیری ویا محتوای مشابهی را اندازه می گیرند ،به دنبال هم بنویسید که در آن نوعی نظم منطقی دیده شود.
3- سوالات هر گروه را به ترتیب سطح دشواری از آسان به مشکل مرتب کنید
4- سوالات را روی ورقه امتحانی یا جزوه آزمون طوری قرار دهید که به آسانی قابل خواندن باشند ودر پرسشهای چند گزینه ای باید متن هر سوال در بالا وهریک از گزینه ها در یک سطر جداگانه قرار گیرند. هرگز نباید قسمتی از یک سوال در یک صفحه وبقیه آن در صفحه دیگر قرار داده شود چون این امر باعث اتلاف وقت آزمایش شوندگان می شود .
5- محل قرار گرفتن پاسخهای صحیح در سوالات چند گزینه ای وصحیح غلط باید به طور تصادفی انتخاب شود واز هیچ نوع نظم وترتیب منطقی پیروی نکند .
6- حتی المقدور سوالات به صورت تایپ شده باشد و بهتر است که سوالات عینی در اوراق جداگانه وسوالات انشایی نیز در ورقه جداگانه نوشته شود.
7- برای تمام آزمون یک دستورالعمل کلی وبرای هر دسته از سوالاتی که از یک نوع هستند یک راهنمای خلاصه تهیه شود . که در آن تعداد سوالات ، واینکه آیا به پاسخهای غلط نمره منفی تعلق می گیرد یا نه ؟ هدف ازا نجام آزمون ،مدت زمان آزمون ونحوه پاسخ دادن به سوالات ذکر شود.
"گروه آموزشی پایه چهارم شهرستان ابرکوه – ابطحی - "